چاقی مفرط (Morbid Obesity)

امروزه با توجه به تغییر رفتارهای زندگی، عدم تحرک، مصرف فست‌فودها و عوامل متعدد دیگر، چاقی مفرط به یک معظل اجتماعی تبدیل شده است. از نظر علمی چاقی مفرط یعنی داشتن وزنی دو برابر وزن ایده‌آل، یا وزنی بیش از 100 پوند (حدود 50 کیلوگرم) بالاتر از وزن ایده‌آل و یا با تعریف دقیق‌تر داشتن ضریب بیسیک یا پایه متابولیک (BMI) بیش از kg / m2 40. چاقی مفرط منجر به تولید سنگ کیسه صفرا تا 6 برابر، افزایش فشار خون تا 6/5 برابر، بیماری دیابت تا 8/3 برابر و آرتروز تا 2 برابر می‌شود و احتمال بروز انواع بیماری‌ها مانند بی‌خوابی، ناباروری، ابتلا به سرطان و کاهش امید به زندگی را افزایش می‌دهد.
این بیماری در میان مرگ و میرهای قابل پیشگیری، دومین دلیل مرگ بعد از سیگار کشیدن می‌باشد. هر چند که در درمان این عارضه روش‌های متعددی مورد تجربه قرار گرفته است مانند اصلاح رفتاری و رژیم غذایی با کاهش میزان کالری مصرفی روزانه، ورزش کردن و مصرف دارو اما در نهایت روش‌های جراحی کاربری دقیق‌تر، کارآمدتر و ماندگارتری دارند.
در این میان داشتن کلینیکی معظم که همکاران پزشک با تخصص‌های مختلف در آن فعالیت داشته باشند، می‌تواند راهگشای درمان بهتر و مؤثرتر این بیماران باشد. در کلینیک چاقی حضور جراحان چاقی، جراحان زیبایی، متخصصین تغذیه، متخصصین طب ورزش، متخصصین گوارش، متخصصین رادیولوژی و روانپزشک ضرورت خواهد داشت.

اصلاح رفتاری و رژیم غذایی

برنامه‌های غذایی متعددی جهت کاهش وزن وجود دارد که هدف نهایی در بیشتر آن‌ها، کاهش میزان کالری ورودی و در عین حال عدم اختلال در جذب کلسیم و ویتامین‌ها می‌باشد. دو نوع رژیم غذایی اصلی عبارتند از:

  • رژیم غذایی کم کالری (LCD): فرد حدود 500 تا 1000 کالری کمتر از آنچه که در یک روز می‌سوزاند، دریافت خواهد کرد.
  • رژیم غذایی بسیار کم کالری (VLCD): فرد حدود 400 تا 800 کالری در روز دریافت خواهد کرد که شامل مصرف مواد غذایی با پروتئین بالا و چربی کم است.

بسیاری از بیمارانی که تحت رژیم غذایی بسیار کم کالری قرار گرفته‌اند وزن زیادی را از دست می‌دهند اما پس از بازگشت به رژیم معمولی وزن از دست رفته در مدت کمتر از 1 سال دوباره بازمی‌گردد. به طور کلی، حدود 90 درصد از افرادی که توسط رژیم غذایی درمان می‌شوند در مدت کمتر از 2 سال به وزن قبلی خود می‌رسند. از طرفی رعایت رژیم‌های غذایی مختلف و تغییر مداوم برنامه غذایی ممکن است برای سلامت قلب، کلیه و سایر ارگان‌های بدن مضر باشد.
اصلاح رفتاری نیز عبارت از تغییر عادات غذایی و برنامه ورزشی بیماران است. در بیشتر بیمارانی که اصلاح رفتاری مبنی بر مصرف مواد غذایی کم چرب صورت گرفته، موفقیت کوتاه مدت مشاهده شده است که بعد از 1 سال دوباره به وزن قبلی خود بازگشته‌اند.
در صورتی که این روش مفید واقع نشود، جراحی راه‌کار نهایی برای کاهش وزن خواهد بود. البته برای باقی ماندن در وزن مناسب، اصلاح رفتاری و رعایت رژیم غذایی پس از عمل جراحی ضروری خواهد بود.

ورزش کردن

فعالیت فیزیکی و تمرینات ورزشی در کاهش وزن افراد چاق، تقویت سیستم قلبی- عروقی و حفظ وزن بدن بسیار مؤثر خواهد بود. زمانی که کالری کمتری مصرف می‌شود، متابولیسم بدن کندتر شده تا مقدار کالری کمتری بسوزاند. تمرینات ورزشی روزانه می‌تواند در تسریع متابولیسم مؤثر باشد. بنابراین زمانی که رژیم غذایی جهت کاهش وزن رعایت می‌شود ورزش کردن احتمال موفقیت را افزایش خواهد داد.

درمان‌های دارویی

یکی از راه‌کارهای درمانی رایج جهت کاهش وزن، مصرف دارو می‌باشد که معمولا‍‍ً با کاهش اشتها و افزایش متابولیسم بدن باعث مصرف کالری کمتر و سوخت و ساز بیشتر می‌شود. برخی داروها نیز از طریق اختلال در جذب چربی در کاهش وزن مؤثر هستند. تحقیقات نشان می‌دهد که افراد تحت درمان دارویی در مدت 8-6 ماه حدود 10 درصد اضافه وزن خود را از دست می‌دهند اما در صورت قطع مصرف دارو دوباره وزن افزایش می‌یابد.
از داروهای کاهش وزن می‌توان به زنیکال (Xenical)، تنوئیت (Tenuate)، ریداکتیل (Reductil)، متفورمین (Metformin) و چربی سوزها (Fat Burner) اشاره نمود که در این میان تنها زنیکال دارای تأییدیه از سازمان غذا و داروی آمریکا است. با وجود تأثیر دو برابری مصرف داروهای کاهش وزن نسبت به رژیم‌های غذایی کم کالری، این داروها علاوه بر هزینه بالا عوارض جانبی به دنبال دارند که عبارتند از:

  • دفع چربی با مصرف دارو و در نتیجه اختلال در جذب ویتامین‌های A، D و E که توسط چربی‌ها حمل می‌شوند.
  • با وجود تبلیغات گسترده برای معرفی داروها به عنوان یک روش مؤثر در کم کردن وزن، تحقیقات نشان داده است که رژیم غذایی به همراه ورزش کردن 30 درصد بیشتر از درمان دارویی باعث کاهش وزن می‌شود.
  • با مصرف برخی داروهای نامبرده علایمی مانند افزایش فشار خون، تپش قلب، بیش فعالی و بی‌خوابی مشاهده می‌شود.
  • داروهایی مانند متفورمین که معمولاً برای بیماران دیابتی تجویز می‌شوند به منظور کاهش وزن نیز مصرف می‌گردند. این داروها از جذب کربوهیدرات‌ها در روده کوچک جلوگیری می‌کنند که می‌تواند باعث ایجاد دردهای شکمی شود.

جراحی چاقی

یکی از روش‌های مؤثر در درمان چاقی انجام جراحی می‌باشد که معمولاً برای بیماران با ضریب بیسیک بیش از 40 که به دیگر روش‌های درمانی پاسخ نمی‌دهند، توصیه می‌شود. هدف از انجام جراحی‌های چاقی کاهش وزن فرد و پیشگیری از ایجاد مشکلات ناشی از چاقی مفرط مانند دیابت و فشار خون بالا است. این جراحی به دو روش می‌تواند وزن را کاهش دهد.

  1. جراحی‌های پیشگیرانه (Restrictive Surgeries): در این نوع جراحی‌ها معده کوچک می‌شود تا مقدار غذای مصرفی بیمار کاهش یابد.
  2. جراحی‌های مداخله کننده در جذب (Malbsorptive Operations): با انجام این نوع جراحی‌ها هضم و جذب غذا مختل می‌گردد. این جراحی نسبت به جراحی‌های پیشگیرانه تهاجمی‌تر بوده که طی آن بخشی از مسیر گوارشی برداشته شده یا بایپس می‌شود.

از جراحی‌های چاقی می‌توان به گاستریک باندینگ (Gastric Banding)، گاستریک اسلیو (Gastric Sleeve)، گاستریک بایپس (Gastric Bypass)، انحراف بیلیوپانکراتیک (Biliopancreatic Diversion)، قرار دادن بالون معده و تا کردن معده (Gastric Plication) اشاره نمود که در ادامه توضیح داده شده‌اند.

گاستریک باندینگ

این جراحی در مقایسه با سایر روش‌های جراحی چاقی، تهاجم کمتری دارد. طی عمل یک باند قابل تنظیم بر روی ناحیه‌ای از معده قرار می‌گیرد که با باد شدن باند، معده به دو بخش تقسیم می‌شود که شامل یک بخش کوچکتر فوقانی و یک بخش بزرگتر تحتانی می‌باشد. این دو بخش توسط یک مجرای باریک اتصال می‌یابند که باعث عبور غذای کمتر و کند شدن انتقال مواد از بخش فوقانی به بخش تحتانی خواهد شد. بنابراین با انجام گاستریک باندینگ حجم معده کوچک شده و بیمار سریع‌تر احساس سیری می‌کند. همچنین باند در زیر پوست شکم قرار می‌گیرد که به سهولت توسط پزشک قابل تنظیم خواهد بود. در این روش کاهش وزن تدریجی بوده و بنابراین بیمار با مشکلات تغییر وزن ناگهانی مواجه نمی‌شود.
یکی از روش‌های گاستریک باندینگ، بندد گاستروپلاستی عمودی (Vertical Banded Gastroplasty)‌ است که تفاوت بارز آن استفاده از باند غیر قابل تنظیم می‌باشد. گاستریک باندینگ معمولاً از طریق روش‌های غیر تهاجمی و ایجاد چند برش کوچک بر روی بدن، با استفاده از ابزارهای خاص لاپاروسکوپی صورت می‌گیرد. بنابراین دوره نقاهت بیمار بسیار کوتاه می‌باشد. از طرفی این جراحی قابل بازگشت است بدین معنی که با برداشتن باند، دستگاه گوارش فرد می‌تواند به حالت اول برگردد.

گاستریک اسلیو

یکی از انواع جراحی‌های پیشگیرانه در کاهش وزن است که معمولاً از طریق لاپاروسکوپی انجام می‌گیرد. طی عمل 75 درصد معده برداشته شده و قسمت باقیمانده که یک کانال باریک (Sleeve) خواهد بود به روده متصل می‌شود. از آنجا که در این جراحی تغییری در روده ایجاد نمی‌شود، جذب مواد غذایی مختل نشده و فرد با مشکل کمبود مواد مغذی روبه‌رو نخواهد شد. البته از معایب این روش می‌توان به عدم بازگشت پذیری آن اشاره نمود.
گاستریک اسلیو در افرادی که ضریب بیسیک بالایی دارند باعث کاهش وزن تا 50 درصد وزن اضافه می‌شود. در شرایطی که کاهش وزن بیشتری مطلوب است می‌توان پس از انجام گاستریک اسلیو (معمولاً بعد از 18-12 ماه)، با کاهش وزن فرد و بازگشت سلامت عمومی وی، عمل گاستریک بایپس و یا انحراف بیلیوپانکراتیک را انجام داد.

گاستریک بایپس

از روش‌های رایج جراحی در کاهش وزن است. این روش ترکیبی از دو جراحی پیشگیرانه و مداخله کننده در جذب مواد غذایی می‌باشد که هم به صورت غیر تهاجمی و هم عمل باز قابل انجام است. در این عمل، جراح معده را به دو بخش تقسیم کرده و بخش فوقانی را از پایین می‌بندد. آنگاه این قسمت از معده را به طور مستقیم به بخش پایینی روده کوچک متصل می‌کند که این امر در کاهش جذب کالری مؤثر خواهد بود.
از مزایای گاستریک بایپس، کاهش وزن سریع است که حدود 50 درصد از وزن اضافه در طول 6 ماه اول از بین می‌رود و این فرآیند می‌تواند تا 2 سال بعد از جراحی نیز ادامه داشته باشد. با انجام این عمل و در نتیجه کاهش وزن سریع، علایم ناشی از چاقی مفرط مانند دیابت، فشار خون بالا، آرتروز، کلسترول بالا، بی‌خوابی‌های ناشی از مشکلات تنفسی و سوزش معده به سرعت بهبود می‌یابند.

انحراف بیلیوپانکراتیک

نوعی از جراحی گاستریک بایپس است اما مؤثرتر از آن عمل می‌کند. طی جراحی حدود 70 درصد از معده برداشته شده و به روده کوچک بایپس می‌شود. در صورت نیاز می‌توان این روش را با کمی تغییر انجام داد که انحراف بیلیوپانکراتیک با سوئیچ دئودونال نامیده می‌شود. این عمل در مقایسه با انحراف بیلیوپانکراتیک بخش کمتری از معده و روده را تحت جراحی قرار می‌دهد بنابراین باعث کاهش ریسک ابتلا به سندرم دامپینگ، سوء تغذیه و زخم معده خواهد شد.
از مزایای جراحی انحراف بیلیوپانکراتیک، کاهش وزن بیشتر نسبت به جراحی گاستریک بایپس است که حدود 80-70 درصد اضافه وزن فرد می‌باشد. همچنین با وجود برداشتن بخش اعظمی از معده، قسمت باقیمانده بلندتر از بخشی است که بعد از جراحی گاستریک بایپس و یا گاستریک باندینگ باقی می‌ماند بنابراین بیمار می‌تواند غذاهای حجیم‌تری را نسبت به دو جراحی دیگر مصرف کند.

قرار دادن بالون معده

یک روش قابل بازگشت، پیشگیرانه و غیر تهاجمی است. در این عمل، جراح یک بالون سیلیکونی را از طریق دهان وارد معده کرده و سپس آن را از هوا یا مایع پُر می‌کند. این امر سبب کاهش حجم معده شده و باعث ایجاد احساس سیری در فرد می‌شود. بالون می‌تواند به مدت 6 ماه در معده باقی بماند.
از مزایای قرار دادن بالون در معده این است که برای انجام عمل، نیازی به بیهوشی بیمار نیست. همچنین این جراحی قابل بازگشت است یعنی زمانی که بالون بیرون آورده شود اشتهای فرد به حالت نرمال باز می‌گردد.
باید توجه داشت که این روش درمان نهایی نبوده و نیازمند تغییر و بهبود شیوه زندگی فرد می‌باشد.

تا کردن معده

در این جراحی که معمولاً به صورت لاپاروسکوپی انجام می‌گیرد جراح، معده را به سمت داخل و بر روی خود بافت تا می‌زند و تاهای ایجاد شده را توسط بخیه ثابت نگه می‌دارد. این امر باعث کاهش حجم معده تا 70 درصد مقدار اولیه آن خواهد شد. با انجام روش تا کردن معده امکان کاهش وزن تا 50 درصد وزن اضافه وجود دارد. در این جراحی هیچ وسیله یا ابزاری در بدن تعبیه نشده و بعد از عمل هیچ نوع تنظیمی مورد نیاز نخواهد بود. همچنین این روش به دلیل عدم دستکاری معده، قابل بازگشت می‌باشد. از دیگر مزایای آن عدم اختلال در جذب مواد مغذی بوده که به دلیل باقی ماندن معده و روده در دستگاه گوارش است.